Τετάρτη, 14 Νοεμβρίου 2018, 06:49:49

Εγγραφή           Αποθήκευση  

ΑρχικήNewsletter | Site Map | Επικοινωνία

 

Αθήνα:   30°C 
Βρίσκεστε εδώ: Αρχική arrow ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ arrow Healthy Way 2 arrow O μαστός στη λαϊκή παράδοση
O μαστός στη λαϊκή παράδοση

Του Γεράσιμου Ρηγάτου

Ο μητρικός μαστός, ο ερωτικός μαστός, ο άρρωστος μαστός δεν μπορεί, βέβαια, να λείπει από τη λαϊκή μας παράδοση. Η ιστορία της Ιατρικής και η λαογραφία έχουν αρχίσει να καταγράφουν τις πολλαπλές χρήσεις κυριολεκτικές και μεταφορικές του πολυσήμαντου γυναικείου μαστού.

Ο λαϊκός λόγος

Αυτή καθ’ εαυτή η αρχαία λέξη μαστός δεν συναντάται στη λαϊκή γλώσσα. Συναντάται όμως η λέξη μαστάρι, που αποτελεί νεότερο τύπο, προερχόμενο από το υποκοριστικό μαστάριον. Ο λαϊκός άνθρωπος με τη λέξη μαστάρι –και συνήθως απαντάται στον πληθυντικό, μαστάρια– δηλώνει τους μαστούς των γαλακτοφόρων ζώων, όπως λ.χ. στους στίχους του Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894):

...ως τα χορτάρια οι πιότερες τα σέρνουν τα μαστάρια

αναφερόμενος στην άφθονη γαλακτοφορία αιγοπροβάτων. Συνεκδοχικά στη λαϊκή γλώσσα λένε μαστάρια και τους μαστούς των γυναικών, συχνά όμως με μειωτική-απαξιωτική διάθεση: «κρέμονται τα μαστάρια της».

Στην καθημερινή γλώσσα για τη δήλωση του μαστού χρησιμοποιείται η λέξη βυζί, η οποία διαθέτει και υποκοριστικούς και μεγεθυντικούς τύπους. Η λέξη πρωτοσυναντάται κατά τη μεσαιωνική περίοδο, φαίνεται δε ότι προέρχεται από παραφθορά του μυζώ (απομυζώ, ρουφώ, θηλάζω). Βρίσκουμε λ.χ. τη λέξη στο «Έπος του Διγενή Ακρίτα» (11ος ή 12ος αι.):

... και τα βυζία έσκυπτον ως ευθαλή τε μήλα

Εκτός όμως από τη δήλωση του οργάνου, με τη λέξη βυζί έχουμε και άλλες έννοιες - που σχετίζονται, βεβαίως, με τη λειτουργία του μαστού. Έχουμε πρώτη ανάμεσα στις συναφείς την έννοια του θηλασμού, όπως στο στίχο από τον «Ερωτόκριτο» του Βιτσέντζου Κορνάρου (1553-1613):

...ως να του δώσει το βυζί, το βρίσκει αποθαμένο...

Επίσης, έχει την έννοια του μητρικού γάλακτος: «το παιδί τρώει ακόμα βυζί», αλλά σημαίνει και τον προσπορισμό διαφόρων ωφελημάτων: «βυζαίνει από πολλά βυζιά», «βρήκε βυζί και βυζαίνει» ή «βρήκε βυζί και αρμέγει». 'Αλλες έννοιες παράγονται κατά μεταφορά είτε του σχήματος είτε της λειτουργίας του μαστού. Περί τις τρεις δεκάδες παράγωγες λέξεις ανευρίσκονται στα λεξικά προερχόμενες από το βυζί. Ενδεικτικά αναφέρουμε τη λέξη βυζαίνω (θηλάζω) όπως στο στίχο από τον «Ερωτόκριτο»:

Τη ρηγοπούλα βύζασε κι ως μάνα την εκράτη

Το ρήμα σημαίνει, επίσης, απομυζώ, ρουφώ, πίνω. Βυζαίνω την τσίτσα (το ειδικό φλασκί για τη φύλαξη και μεταφορά του κρασιού), σημαίνει πίνω κρασί. Χαρακτηριστικός ο στίχος του Κ. Κρυστάλλη από το ποίημα «Ο Γέννος» στον «Τραγουδιστή του χωριού και της στάνης»:

-Βύζαξε ακόμα μια βολά, - Ε, στην υγειά σας πάλι.

Βύζα την τσίτσα, βύζα τη...

Αναφέρουμε επίσης τον βυζανιάρη, το βυζανιάρικο, το βυζασταρούδι, που υποδηλώνουν το βρέφος, το παιδί που ακόμα θηλάζει και γενικότερα τα παιδιά, τα νεαρά άτομα:

Φεύγουν στα πλάγια, να κρυφτούν με τα βυζασταρούδια

γράφει στον «Αθανάση Διάκο» ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879).

Το να βυζαίνει μια μητέρα το μωρό της είναι αυτονόητο. Όταν όμως η γυναίκα δεν είχε γάλα ή ήταν ανήμπορη κ.λπ., συνήθως βρισκόταν κάποια τροφός, μια γερή γυναίκα που θήλαζε και δικό της παιδί, αλλά διέθετε άφθονο γάλα, η οποία αναλάμβανε να θηλάσει και το ξένο μωρό. Η γυναίκα αυτή λεγόταν βυζάστρα. Σημειώνουμε πάλι από τον «Ερωτόκριτο»:

Ήτο μια γριά στην Έγριπο, αλλοτινή βυζάστρα...

Συχνά η υπηρεσία αυτή προσφερόταν για ψυχικό ή με μικροδώρα ως αντάλλαγμα. 'Αλλες φορές όμως γινόταν με αμοιβή, τα λεγόμενα βυζαστικά ή βύζαστρα. Ισχυροί ηθικοί δεσμοί έδεναν τη βυζάστρα με το παιδί, αλλά και τα παιδιά που είχαν θηλάσει από την ίδια γυναίκα, μεταξύ τους. Ακόμα και σήμερα όταν βλέπουμε δυο άτομα στενά συνδεδεμένα, λέμε ότι είναι «ομογάλακτοι» αδελφοί. Για παιδιά μεγαλύτερα, που μπορούσαν να τραφούν με γάλα ζώου, γινόταν τεχνητή διατροφή με το βυζορώγι ή ρωγοβύζι (υπάρχει και γραφή με ο).

Το σχήμα του μαστού δίνει το όνομα βυζί σε γεωγραφικούς σχηματισμούς (μαστοειδείς λόφοι), όπως λ.χ. οι δίδυμοι λόφοι Βυζάκια στην Κύπρο. Αλλά και οι δοθιήνες («καλόγεροι»), χαρακτηριστικά σπυριά στο δέρμα του ανθρώπου, ονομάζονται λόγω του σχήματός τους βυζούνια (και βουζούνια), βύζουνες (και βούζουνες) κ.λπ.

Παροιμίες

Ο μαστός αναφέρεται και σε παροιμίες του ελληνικού λαού, άλλες από τις οποίες αφορούν υγειονομικές γνώσεις και άλλες έννοιες μεταφορικές. Η παροιμία

Το βυζί είναι φλασκί, κι ό,τι του βάλεις θα βγάλει

αναφέρεται στην ανάγκη για βελτιωμένη σίτιση των γυναικών που θηλάζουν, ώστε το γάλα τους να είναι υψηλής διατροφικής αξίας για το παιδί. Κυριολεκτική αλλά και μεταφορική αξία έχει η παροιμία

Αν δεν κλάψει το παιδί, δεν του δίνει η μάνα του βυζί

που προέρχεται κατευθείαν από την αρχαία παροιμία

παιδί ου κλαίοντι, μαστοί ου δίδονται.

Συνήθως το παιδί στις παραδοσιακές κοινωνίες θήλαζε ώσπου να βγάλει δόντια. Κάποτε και πέρα από τα δύο και τα τρία χρόνια. Στο κρητικό ποιητικό έργο (πιθανότατα του Βιτσέντζου Κορνάρου) «Η θυσία του Αβραάμ» διαβάζουμε:

Τρεις χρόνους, γιε μου, σού ’διδα, το γάλα τω βυζιώ μου....

Μάλιστα συχνά χρειαζόταν να το αποκόψουν από το θηλασμό με διάφορα τεχνάσματα, όπως η τοποθέτηση πιπεριού ή πικρής ουσίας (λ.χ. διάλυμα κινίνης) στη θηλή του μαστού. Με το γεγονός αυτό συνδέεται και η παροιμία

Δόντια να μην είχε, ακόμα θα βύζαινε

που λέγεται για ανώριμα και εξαρτώμενα από άλλους άτομα. Αλλά και για εκείνον που διατηρεί ως ενήλικος παιδικές συνήθειες η παροιμία λέει ότι:

Έχει το χούι από το βυζί της μάνας του.

Το ερωτικό αντικείμενο

Δεν θα πρέπει να παραλείψουμε μια σύντομη αναφορά στο μαστό ως ερωτικό αντικείμενο. Βρίσκουμε αναφορές σε αρκετά δημοτικά μας τραγούδια και πολύ περισσότερες στα λεγόμενα δίστιχα της αγάπης. Χαρακτηριστικοί στίχοι:

Σαν πεθάνω να με θάψουν στ’ αγκαλάκια της τα δυο

να μου βάλουν προσκεφάλι στ’ άσπρα της βυζιά τα δυο

'Αλλο:

...χείλι κόκκινο και δυο μαύρα ματάκια

κι άσπρονε λαιμό, βυζιά σαν δυο λεμόνια

Παραδόσεις

Διάφορες παραδόσεις σχετίζονται με το μαστό. Ορισμένες από αυτές έχουν να κάνουν με τη συμμετοχή και τη συμβολή των γυναικών στα ιστορικά μας δρώμενα, ενώ άλλες κινούνται ανάμεσα στο μύθο και την ιστορία. Ο Ν.Πολίτης (1852-1921) στο κεφάλαιο «Παλαιές ιστορίες» των «Παραδόσεών» του αναφέρει εκείνη για το «πάρσιμο των Σερβιών» της Πιερίας που ολοκληρώνεται με την αυτοκτονία της «βασιλοπούλας» που τα υπερασπιζόταν:

Καθώς έπεσε η κόρη έσκασαν τα βυζιά της, και έτρεξε γάλα πολύ. Από αυτό εφύτρωσε γαλόχορτο, και ακόμα σήμερα όσες γυναίκες θέλουν να κάμουν γάλα άφθονο, πηγαίνουν ως το μέρος εκείνο, σταυροδένουν τα χέρια πίσω από τη ράχη των και βοσκούν, σαν προβατίνες, το γαλόχορτο.

Μαρτυρούνται και ιστορικά γεγονότα: Η παράδοση αναφέρεται ότι κατά «Το πάρσιμο της Κίου» οι άντρες σκόρπισαν, οι νέες γυναίκες και τα μικρά κρύφτηκαν σε υπόγεια, ενώ οι εχθροί έβαλαν με τη βία τις γριές γυναίκες να χορέψουν. Κάποια στιγμή ακούστηκε κλάμα μωρού. Υπήρχε κίνδυνος να το ακούσουν και να βρουν την κρυψώνα. Και τότε οι γριές γυναίκες άρχισαν να τραγουδούν χορεύοντας και να λένε:

Ή σφάξε το, ή πνίξε το ή δώσ’ το το βυζί σου,

οπότε και θα σταματούσε να κλαίει.

Αρκετές παραδόσεις από την Ήπειρο, τη Βόρεια Ήπειρο, αλλά και από την Πελοπόννησο, ίσως και από αλλού, αναφέρονται στο θρύλο της βασίλισσας Μονοβύζας, που «είχε ένα βυζί μεγάλο και το έριχνε πίσω από τις πλάτες». Η παράδοση της Ηπείρου τη θέλει ως καταστροφέα πολλών τόπων, επειδή είχαν σκοτώσει το γιο της. « Η Μονοβύζα άφησε εποχή», γράφει ο Ν. Πολίτης, «και λένε "Από το χαλασμό της Μονοβύζας". Και όσοι ακούν το όνομά της την αναθεματίζουν...». Και η παράδοση του Δέλβινου λέει: «Ό,τι μεγάλο κακό έχει γίνει στον τόπο μας τό ’κανε η Μονοβύζα, χώρες εξολόθρεψε, βουνά εβούλιαξε, βράχους εγκρέμισε αλλού και πολλά ποτάμια τούς άλλαξε το ρέμα».

Νοσολογία και λαϊκή θεραπευτική

Το μεγαλύτερο μέρος της φυσιολογίας και της νοσολογίας του μαστού αναφέρεται στο λειτουργικό ρόλο του θηλασμού. Ειδικές τροφές συνιστώνταν στις λεχώνες για την προαγωγή τής γαλακτοφορίας, ενώ η περιποίηση των θηλών γινόταν με πλύσεις με χαμομήλι (περιέχει ήπιες αντισηπτικές ουσίες) ή με λάδι ελιάς (συχνά από ναούς ή από το καντήλι). Γυναίκες που δεν κατέβαζαν γάλα προσέφευγαν παραδοσιακά σε αγιάσματα και σε επικλήσεις της Παναγίας της Γαλακτοτροφούσας, καθώς υπήρχαν εικόνες με το νήπιο Ιησού να θηλάζει. Παράλληλα, όμως, οι γυναίκες κρατούσαν τη γαλατόπετρα, που σύμφωνα με τη μαγική αντίληψη φέρνει πολύ γάλα στις λεχώνες. Είναι δε γαλατόπετρα ο αχάτης λίθος. Τον ίδιο ρόλο έπαιζε και η γαλατούσα: ένα λευκό χαλίκι της παραλίας με ρόδινη απόχρωση που προστάτευε τη γαλουχία όταν το κρατούσανε πάνω τους οι θηλάζουσες. Εκτός από αυτά εφάρμοζαν και εμπειρικά μέσα: σούπες και άφθονα υγρά, κατανάλωση του χόρτου γαλατσίδα, βρασμένα κρεμμύδια και πράσα κ.λπ. Βλέπουμε στην προκειμένη περίπτωση σε εφαρμογή όλο το φάσμα της λαϊκής θεραπευτικής: θεουργικά μέσα, μαγικά αντικείμενα και εμπειρικές μεθόδους.

Τις μαστίτιδες στις γυναίκες που θήλαζαν τις αντιμετώπιζαν με ήπιο τρόπο και με τοπικά μέσα: πλύσιμο με χαμομήλι, λάδι για να γλυκαίνει ο πόνος και διάφορα καταπλάσματα. Στην περίπτωση που «φράξουν τα βυζιά και δεν εβγαίνει το γάλα, στούμπισε σαλιγγάρους και άλειψε όλον το βυζί και την ρώγαν να απολύσουν», γράφει στο Ιατροσόφιό του ο (μοναχός) Αγάπιος (Λάνδος). Ανάλογες οδηγίες για διάφορες ουσίες βρίσκουμε σε όλα τα ανάλογα δημοσιευμένα και αδημοσίευτα Ιατροσόφια. Για να μη μεγαλώσουν «τα βυζιά της κόρης» συνιστούσαν επάλειψη με αίμα από όρχεις κάπρου! Με αίμα από το δεξιό όρχι έκαναν επάλειψη του δεξιού μαστού, ενώ με αίμα του αριστερού όρχι άλειφαν τον αριστερό μαστό. Για τον ίδιο λόγο εφάρμοζαν έμπλαστρα με κοπανισμένο μελισσόχορτο στους μαστούς (Αγάπιος) ή έτριβαν τους μαστούς με κοπανισμένο κώνειο και έκαναν σφικτή περιτύλιξη, ώστε να πιέζονται οι μαστοί και να περιορίζεται η ανάπτυξή τους. Υποθέτω ότι αυτά τα μέσα τα εφάρμοζαν για να καθυστερήσουν το ρυθμό ανάπτυξης των κοριτσιών για λόγους που συνδέονταν με τις αντιλήψεις της εποχής.

Η λοιπή λαϊκή γνώση της παθολογίας των μαστών περιλάμβανε την αναγνώριση μικρών όζων (ινοαδενώματα, λιπώματα, κύστεις κ.λπ.), που τα ονόμαζαν με το γενικό και αόριστο όρο γουλί, κουβαράκι, αδένα κ.λπ. Όσο για τον καρκίνο, τον αναγνώριζαν δύσκολα και καθυστερημένα, απέφευγαν δε κάθε θεραπεία έξω από τοπικά επιθέματα, σταύρωμα με αγιασμένο έλαιο, καταπλάσματα, εφαρμογή βοτάνων κ.λπ. Απέφευγαν ακόμα και να τον κατονομάσουν: Ο κόσμος ονόμαζε τον καρκίνο κακό σπυρί και (ε)ξορκισμένο, γνώριζε δε την κακή έκβαση σε βάθος χρόνου.

Συχνά σε περιπτώσεις ψηλαφητού μορφώματος του μαστού, ο φόβος για την κακοήθη νόσο ωθεί τη γυναίκα σε πρακτικές που εμπίπτουν στη θεουργική ιατρική. Συχνότερη από αυτές είναι η αφιέρωση ταμάτων που αναρτώνται σε θαυματουργές εικόνες περιώνυμων ναών. Θυμίζουμε ότι πρόκειται για μια διαχρονική πρακτική, καθώς αφιερώματα που αναπαριστάνουν μαστούς υπάρχουν σε πολλά μουσεία με ευρήματα από Ασκληπιεία. Σήμερα, χωρίς όλα αυτά να έχουν εκλείψει τελείως, είναι πάντως αρκετά σπανιότερα. Η συστηματική ενημέρωση του κοινού για τη φύση, τη λειτουργία και τη νοσολογία του μαστού έχει, πρακτικά, καταργήσει τις παλαιότερες λαϊκές απόψεις, που έχουν εκχωρηθεί στη δικαιοδοσία της λαογραφίας. Όμως και μέσα από αυτές τις σύγχρονες γνώσεις και απόψεις δημιουργείται μια νέα αστική λαογραφία που μένει να μελετηθεί κατά τις επόμενες δεκαετίες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

- Αγάπιος, μοναχός ο Κρης: Γεωπονικόν περιέχον ερμηνείας τινάς ωφελιμωτάτας της τε γεωργίας και ιατρικής... Βενετία, εκ της Ελληνικής Τυπογραφίας του Αγ. Γεωργίου, 1850 [αναστατική φωτοαναπαραγωγή]

- Δημητράκος Δ.: Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης. Εκδ. Ελληνική Παιδεία, Αθήναι 1964

- Κορνάρος Β.: Ερωτόκριτος. Κριτική έκδοση Στυλ. Αλεξίου. Ερμής, Αθήνα 1980

- Κρυστάλλης Κ.: 'Απαντα. Επιμ. Κ. Πορφύρη. Εκδ. Αυλός, Αθήνα, αχρονολόγητο

- Πολίτης Ν.: Παραδόσεις. Τομ. Α΄, Βιβλιοθήκη Μαρασλή/Τυπ. Π.Δ. Σακελλαρίου. Αθήναι 1904 [Φωτομηχανική επανέκδοση, Εργάνη, Αθήναι 1965]

- Ρηγάτος Γ.: Ιατρική Παροιμιολογία. Εκδ. Βήτα. Αθήνα 1997, 2002 2

- Ρηγάτος Γ.: Η αρχαία ιατρική στη λαϊκή μας παράδοση. Εκδ. Βήτα, Αθήνα 1997, 2007 2

- Ρηγάτος Γ.: Λεξικό ιατρικής λαογραφίας. Εκδ. Βήτα, Αθήνα 2005

O Γεράσιμος Α. Ρηγάτος είναι παθολόγος ογκολόγος, άμισθος επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και διευθυντής στο Νοσοκομείο «Ο 'Αγιος Σάββας». Εκτός από το επιστημονικό, έχει πλούσιο και σημαντικό συγγραφικό έργο στους τομείς της ιστορίας, της λαογραφίας και του πολιτισμού της ιατρικής και στην πεζογραφία. Για το συγγραφικό έργο του έχει τιμηθεί με τον τίτλο του Επίτιμου Διδάκτορα του Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών, με το χρυσό μετάλλιο «Γρηγ. Ξενόπουλος» από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, με υποτροφία από το τμήμα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Princeton και με βραβείο Α΄ Τάξεως από την Ακαδημία Αθηνών.

e-mail: gerasimosrigatos@yahoo.gr

ιστοσελίδα: http://www.rigatosmedculture.gr



 
     
 

 
     
     
  Ειδήσεις Τιμές Μετοχών  

Αναζήτηση

 
   

Σύμβολο μετοχής

Αναζήτηση συμβόλου

   

500 Internal Server Error

Internal Server Error

The server encountered an internal error or misconfiguration and was unable to complete your request.

Please contact the server administrator, webmaster@localhost and inform them of the time the error occurred, and anything you might have done that may have caused the error.

More information about this error may be available in the server error log.


Apache/2.2.22 (Ubuntu) Server at cnt4.express.gr Port 80

 

Ειδήσεις     Αγορές     Υπηρεσίες     Χρηστικά     Express Yourself     Επικοινωνία     Site Map

Προσωπικά Δεδομένα      Ταυτότητα Site      Όροι Χρήσης      Διαφημιστείτε      Η άποψή σας

Web Design & Web Development
Ελληνική Εταιρεία Διαδικτύου